Co do zasady nie ma możliwości wypłaty przez pracodawcę ekwiwalentu za taki urlop. Jest on bowiem obowiązkowy z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, a wyjątki od tej reguły sią wyjątkowo nieliczne.
Jak wskazuje art. 152 Kodeksu pracy „pracownikowi przysługuje prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego, zwanego dalej urlopem”. Urlop ten jednak wbrew pozorom nie jest jedynie prawem, ale także obowiązkiem pracownika. Pracownik bowiem nie może zrzec się prawa do urlopu. Stąd też wypłata pracownikowi ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy może nastąpić jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Nie ma przy tym znaczenia czy ekwiwalent miałby zostać wypłacony z inicjatywy pracodawcy czy pracownika, ani też to ile dni pozostało do 30 września. Przypomnieć bowiem należy, że zgodnie z art. 168 Kodeksu pracy urlopu niewykorzystanego w terminie ustalonym w szczególności w planie urlopów należy pracownikowi udzielić najpóźniej do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego, która to zasada nie dotyczy co oczywiste urlopów na żądanie.
Kiedy zatem pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop? Zgodnie z art. 171 § 1 Kodeksu pracy jest to możliwe w przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy.
Wyjątki od powyższej zasady są nieliczne. Przede wszystkim pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia ekwiwalentu w przypadku gdy strony postanowią o wykorzystaniu urlopu w czasie pozostawania pracownika w stosunku pracy na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej z tym samym pracodawcą bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą (art. 171 § 3 Kodeksu pracy). I na tym brzmienie przepisu w zasadzie się wyczerpuje. Nie oznacza to jednak, że możliwość wypłaty ekwiwalentu pieniężnego należy w całości wykluczyć. Istotne wyłączenia wskazywane są bowiem także w orzecznictwie sądowym, podnoszącym znaczenie woli stron stosunku pracy. Dla przykładu zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1999 r., III ZP 10/99, OSNP 2000, nr 6, poz. 233: „odnoszący się do tej kwestii art. 171 KP wymienia w § 1 kilka sytuacji, zaistnienie których powoduje po stronie pracownika powstanie prawa do ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop. Nie oznacza to jednak, iż w praktyce nie mogą wystąpić inne sytuacje, w których pracownik nie może wykorzystać urlopu wypoczynkowego w naturze. Przykładem tego jest właśnie stan faktyczny niniejszej sprawy. Wprawdzie nie wystąpiła żadna sytuacja wymieniona w art. 171 § 1 KP, jednakże z przyczyn dotyczących pracodawcy ani dyrektor Instytucji ani główny księgowy nie mieli możliwości wykorzystania urlopu wypoczynkowego w naturze, czego nie kwestionuje organ rentowy. W takiej sytuacji strony stosunku pracy mogły umówić się, że pracownicy otrzymają ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop. Przepis art. 171 § 1 KP nie wyklucza takiej możliwości. Stanowi on bowiem tylko gwarancję prawa pracownika do ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop w sytuacjach w nim wymienionych. Natomiast nie ogranicza możliwości wypłacenia ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop w innych sytuacjach – zgodnie z wolą stron stosunku pracy.”
O powyższych zasadach należy pamiętać także w kontekście dyspozycji przepisu art. 282 Kodeksu pracy, zgodnie z którym kto, wbrew obowiązkowi nie udziela przysługującego pracownikowi urlopu wypoczynkowego lub bezpodstawnie obniża wymiar tego urlopu podlega karze grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.
Kwestię ustalania wysokości ekwiwalentu reguluje rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop.
Źródła:
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 1510) – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20220001510,
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz. U. Nr 2, poz. 14 z późn. zm.): tekst pierwotny – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970020014
- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1999 r., III ZP 10/99: http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia1/III%20ZP%2010-99.pdf
__________________
Niniejsza publikacja nie stanowi porady prawnej, ani opinii prawnej i posiada jedynie charakter poglądowy autorów publikacji.